Historia
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu szczyci się ponad stuletnią tradycją. Powstała w 1919 roku uczelnia, nosząca wówczas nazwę Uniwersytetu Poznańskiego, wytwarzała dokumentację, będącą efektem procesu załatwiania sprawy. Mimo zwerbalizowanego przez uchwałę Rady Ministrów z 24 sierpnia 1931 r. o przepisach kancelaryjnych wymogu o konieczności posiadania archiwum przez szkoły wyższe, w latach 1919-1939 władze Uniwersytetu Poznańskiego nie zdecydowały się na powołanie archiwum. Nadzór nad gromadzeniem materiałów wytworzonych przez uczelnię sprawowały odnośne komórki organizacyjne wydziałów i Rektoratu.
Tragiczne dla Polski skutki II wojny światowej miały także wpływ na losy Uniwersytetu Poznańskiego, w tym na przechowywaną przezeń dokumentację. Część bezcennego zasobu uległa utracie w wyniku akcji ewakuacyjnej uczelni we wrześniu 1939 r. Uniwersytet Poznański został zamknięty, zaś pozostawione w jego siedzibie akta zostały przejęte przez niemieckiego agresora. Do 1945 r. były przechowywane i wykorzystywane przez władze Reichsuniversität Posen, narodowosocjalistycznej uczelni funkcjonującej w latach 1941-1945.
Collegium Minus. Reprodukcja, AUAM, sygn. VII/16.
Za kontynuatora działalności Uniwersytetu Poznańskiego uznaje się istniejący w latach 1940-1945 tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich. Konspiracyjny charakter uczelni nie uzasadniał prowadzenia dokumentacji. W związku z tym w zasobie Archiwum UAM nie zachowały się materiały wytworzone przez tajny Uniwersytet.
Do powołania archiwum przystąpiły dopiero władze wznowionego po II wojnie światowej Uniwersytetu Poznańskiego. Wiadomo, że uniwersyteckie archiwum organizowało się od 1953 r. Zlecone przez administrację uczelni żmudne prace porządkowe, polegające na przyjmowaniu i brakowaniu akt wytworzonych przez komórki organizacyjne, przeprowadzał referendarz Leon Kucharski.
Zgodnie z ówczesnym ustawodawstwem, Archiwum Uniwersytetu Poznańskiego, tak jak inne archiwa szkół wyższych, było częścią Sekretariatu Szkoły. Pełniło jedynie funkcję składnicy akt. Pozbawione pomieszczenia i rozbudowanej obsady, nie było w stanie skutecznie zmierzyć się z problemem masowości akt oraz wyjść naprzeciw rosnącym potrzebom naukowym i społecznym.
W latach 50. XX w. rozpoczęły się zmagania o uzyskanie godnego dla Archiwum miejsca w strukturze organizacyjnej uczelni. 7 października 1957 r., na podstawie pisma rektora UAM prof. Alfonsa Klafkowskiego, Archiwum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zostało powołane jako odrębna jednostka o charakterze naukowo-badawczym. Pomocne było także wystąpienie władz UAM o powierzenie przechowywania materiałów archiwalnych przez Uniwersytet, co stało się w wyniku decyzji Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych 29 kwietnia 1963 r. Nie rozwiązało to wszakże wszystkich występujących trudności natury organizacyjnej, lokalowej i personalnej.
Obsada Archiwum przez lata kształtowana była w oparciu o naukowo-badawczy charakter jednostki.
W latach 1957-1978 kierownikami Archiwum UAM byli:
- prof. Zdzisław Grot (1957-1958, w latach 1959-1969 kurator naukowy)
- dr Jerzy Marczewski (1959-1964)
- doc. dr hab. Franciszek Paprocki (1965-1969, 1973-1978)
- dr Maria Banasiewicz-Kujawska (1969-1973)
Doświadczenie naukowe kierowników Archiwum pozwoliło na ocenę wartości gromadzonej dokumentacji (m.in. protokołów posiedzeń Senatu z lat 1919-1939 i akt organizacji młodzieżowych), co uchroniło je przed zniszczeniem. W pracach archiwalnych dużo uwagi poświęcano na opracowanie materiałów, które posłużą w prowadzeniu badań nad dziejami uczelni. Związek pracowników z Wydziałem Filozoficzno-Historycznym UAM powodował, że w latach 60. władze uczelni rozważały przekształcenie Archiwum w zakład naukowy. Realizację tej koncepcji miał umożliwić doc. dr hab. F. Paprocki, łączący w latach 1973-1978 funkcje kierownika Archiwum UAM i Zakładu Archiwistyki UAM. Na przełomie lat 70. i 80. Archiwum wchodziło w skład Instytutu Historii UAM.
W kolejnych latach funkcję kierownika Archiwum pełnili:
- dr Anna Ryfa (1980-1988)
- dr Ilona Szulc-Czamańska (p.o. w latach 1983-1991)
- prof. Grzegorz Łukomski (1991-2005)
- mgr Anna Domalanus (2005-)
Wzrost znaczenia Archiwum UAM w strukturze uczelni zapewniło zarządzenie rektora prof. Benona Miśkiewicza z 21 stycznia 1973 r., określające Archiwum jako jednostkę ogólnouczelnianą. Ten status Archiwum uwzględniały regulaminy Archiwum UAM z 1990 i 2009 r. Sytuowały Archiwum jako jednostkę ogólnouczelnianą Uniwersytetu, podporządkowaną rektorowi. W ramach ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach nadzór zewnętrzny sprawował dyrektor Archiwum Państwowego w Poznaniu.
Od 1958 r. Archiwum UAM, w wyniku wyżej wspomnianego pisma rektora prof. A. Klafkowskiego, użytkowało pomieszczenia biurowe i magazynowe w Collegium Iuridicum UAM przy ul. Czerwonej Armii 90. Głównym celem kolejnych władz Archiwum było pozyskanie nowych powierzchni magazynowych dla narastającego zasobu archiwalnego. W latach 1977-2005 funkcję biura i pracowni naukowej pełniły lokale w Collegium Minus UAM przy ul. Wieniawskiego 1. W tych latach magazyny Archiwum UAM znajdowały się w Collegium Minus, Collegium Iuridicum oraz w Domu Studenckim „Jowita” przy ul. Zwierzynieckiej. Nierozwiązane sprawy lokalowe były przyczyną katastrofy, jaka miała miejsce 8 października 2004 r. Zalanie magazynów DS „Jowita”, powodujące zniszczenie części przechowywanej tam dokumentacji, wywarło spory wpływ na sytuację i działalność Archiwum UAM.
Od 2005 r. główną siedzibą Archiwum UAM pozostaje budynek przy ul. Wszechnicy Piastowskiej 2. Powstały w 1982 r. jako pierwszy budynek na Kampusie Morasko, został zaadaptowany na potrzeby działalności archiwalnej. Mieszczą się w nim m.in. pomieszczenia biurowe i zaopatrzeniowe, pracownia naukowa oraz dziesięć magazynów archiwalnych. Część dokumentacji studenckiej przechowywana jest w magazynie zewnętrznym, współdzielonym z Biblioteką Wydziału Chemii UAM.
Konieczność zapewnienia właściwych warunków dla przechowywania dokumentacji uczelni sprawiła, że w drugiej dekadzie XXI w. władze rektorskie określiły wstępne plany dot. powołania nowej siedziby Archiwum UAM. Miały one trwalej związać Archiwum z uniwersytecką przestrzenią na Kampusie Morasko. Zgodnie z uchwałą Senatu UAM z 25 kwietnia 2016 r., projektowany budynek miał znajdować się w bezpośredniej bliskości Collegium Historicum UAM przy ul. Uniwersytetu Poznańskiego 7.
W związku z nadchodzącym rokiem akademickim 2025/2026 rektor UAM prof. Bogumiła Kaniewska wytyczyła priorytety inwestycyjne na najbliższe lata. Wśród nich znalazła się budowa nowej siedziby Archiwum UAM.